Παιδικό άγχος: τι να προσέξεις ως γονέας

Ένα παιδί που αρνείται να πάει σχολείο. Ένα παιδί που κλαίει χωρίς εμφανή αιτία πριν κοιμηθεί. Ένα παιδί που παραπονιέται συνεχώς για στομαχόπονους χωρίς οργανικό αίτιο. Ένα παιδί που ήταν κοινωνικό και ξαφνικά αποφεύγει τους φίλους του. Αυτές οι εικόνες είναι γνωστές σε πολλούς γονείς, και συχνά συνοδεύονται από αβεβαιότητα: είναι φάση; Είναι κάτι σοβαρό; Τι πρέπει να κάνω;

Το παιδικό άγχος είναι πολύ πιο συχνό από ό,τι οι περισσότεροι γονείς φαντάζονται. Εκτιμάται ότι περίπου το 10 με 20% των παιδιών και εφήβων αντιμετωπίζουν κάποια μορφή αγχώδους διαταραχής. Και επειδή τα παιδιά δεν έχουν πάντα τα λόγια να περιγράψουν αυτό που νιώθουν, το άγχος εκδηλώνεται με τρόπους που μπορεί εύκολα να παρερμηνευτούν ως κακή συμπεριφορά, τεμπελιά ή “φάση”.

Τι είναι το παιδικό άγχος

Το άγχος είναι φυσιολογικό μέρος της ανάπτυξης. Τα παιδιά σε διαφορετικές ηλικίες έχουν τυπικούς φόβους: τα μωρά φοβούνται τους αγνώστους, τα νήπια τον αποχωρισμό, τα σχολικής ηλικίας παιδιά τα τέρατα ή τη σκοτεινιά, οι έφηβοι την κοινωνική απόρριψη. Αυτοί οι φόβοι είναι μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης.

Το παιδικό άγχος γίνεται πρόβλημα όταν είναι δυσανάλογο με την ηλικία και το αναπτυξιακό στάδιο, όταν παρεμποδίζει τις καθημερινές δραστηριότητες του παιδιού, και όταν παραμένει για εβδομάδες χωρίς βελτίωση. Ένα παιδί που φοβάται τον πρώτο καιρό το νέο σχολείο είναι διαφορετικό από ένα παιδί που αρνείται να πάει σχολείο για μήνες λόγω έντονου φόβου.

Γιατί τα παιδιά δεν λένε “έχω άγχος”

Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που πρέπει να κατανοήσει ένας γονέας: τα παιδιά σπάνια λένε “έχω άγχος”. Δεν έχουν συχνά τη λεξιλογική ή συναισθηματική ωριμότητα να κατονομάσουν αυτό που νιώθουν.

Αντ’ αυτού, το άγχος εκδηλώνεται μέσα από σωματικά παράπονα, αλλαγές συμπεριφοράς, αρνητισμό ή εκρήξεις. Ένα παιδί που κάθε πρωί λέει “με πονάει η κοιλιά” πριν το σχολείο δεν κάνει υστερία. Πιθανόν βιώνει πραγματική σωματική ένταση που είναι η σωματική έκφραση ψυχολογικής δυσφορίας. Ένα παιδί που γίνεται επιθετικό ή κλειστό μπορεί να αντιδρά σε ανησυχία που δεν μπορεί να εκφράσει αλλιώς.

Τα συμπτώματα ανά ηλικιακή ομάδα

Το παιδικό άγχος εκδηλώνεται διαφορετικά ανάλογα με την ηλικία.

Στα μικρά παιδιά, προσχολική και πρώτη σχολική ηλικία, τα πιο συχνά σημάδια είναι: έντονο άγχος αποχωρισμού που δεν υποχωρεί με τον χρόνο, εφιάλτες και διαταραχές ύπνου, επαναφορά σε συμπεριφορές μικρότερης ηλικίας όπως νυχτερινή ενούρηση ή βύζανα δαχτύλου, σωματικά παράπονα χωρίς οργανική αιτία, και αρνητισμός σε νέες καταστάσεις.

Στα παιδιά σχολικής ηλικίας, τα συμπτώματα περιλαμβάνουν: άρνηση ή αντίσταση στο σχολείο, υπερβολική ανησυχία για την απόδοση και τα λάθη, δυσκολία συγκέντρωσης, αποφυγή κοινωνικών καταστάσεων, επαναλαμβανόμενες ερωτήσεις αναζήτησης διαβεβαίωσης “είναι εντάξει; σίγουρα δεν θα συμβεί τίποτα κακό;” και σωματικά συμπτώματα πριν από στρεσογόνες καταστάσεις.

Στους εφήβους, το άγχος μοιάζει πιο πολύ με αυτό των ενηλίκων αλλά έχει τις δικές του αποχρώσεις: υπερβολική ανησυχία για την κοινωνική αποδοχή και τη γνώμη των άλλων, τελειομανία και αδυναμία να ανεχτεί λάθη, αποφυγή νέων εμπειριών, απόσυρση από φίλους, ευερεθιστότητα και εναλλαγές διάθεσης, και χρήση οθονών ή άλλων συμπεριφορών ως τρόπος αποφυγής.

Τι αυξάνει τον κίνδυνο για παιδικό άγχος

Δεν αναπτύσσουν όλα τα παιδιά αγχώδεις διαταραχές, και αυτό οφείλεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων.

Η γενετική προδιάθεση παίζει ρόλο: παιδιά με γονείς που έχουν αγχώδεις διαταραχές έχουν αυξημένη πιθανότητα να αναπτύξουν και οι ίδιοι. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αναπόφευκτο, αλλά σημαίνει ότι αξίζει να είσαι πιο προσεκτικός.

Το ιδιοσυγκρασιακό χαρακτηριστικό της αναστολής συμπεριφοράς, η φυσική τάση κάποιων παιδιών να αντιδρούν με επιφύλαξη σε νέα ερεθίσματα, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο άγχους.

Το οικογενειακό περιβάλλον επίσης επηρεάζει. Γονείς που μεταφέρουν το δικό τους άγχος στο παιδί, που υπερπροστατεύουν αποφεύγοντας να εκθέτουν το παιδί σε φυσιολογικές προκλήσεις, ή που αντίθετα δεν παρέχουν αρκετή συναισθηματική υποστήριξη, μπορούν να συμβάλλουν στην ανάπτυξη άγχους.

Αγχωτικά γεγονότα ζωής όπως διαζύγιο γονέων, αλλαγή σχολείου, απώλεια ή ασθένεια αγαπημένου προσώπου, εμπειρίες bullying ή τραύμα μπορούν επίσης να πυροδοτήσουν ή να επιδεινώσουν το παιδικό άγχος.

Τι κάνουν οι γονείς που βοηθά

Ο τρόπος που ανταποκρίνεται ένας γονέας στο άγχος του παιδιού του κάνει τεράστια διαφορά. Μερικά πράγματα που βοηθούν:

Να επικυρώνεις το συναίσθημα χωρίς να ενισχύεις την αποφυγή. “Καταλαβαίνω ότι νιώθεις αγχωμένος για το σχολείο” είναι διαφορετικό από “εντάξει, δεν χρειάζεται να πας σήμερα”. Το πρώτο βοηθά το παιδί να νιώσει ότι τα συναισθήματά του είναι αποδεκτά. Το δεύτερο ενισχύει την αποφυγή.

Να βοηθάς το παιδί να αντιμετωπίσει σταδιακά αυτό που φοβάται, με την κατάλληλη υποστήριξη. Η υπερπροστασία που εξαλείφει κάθε πηγή άγχους από τη ζωή του παιδιού το αποστερεί από την ευκαιρία να μάθει ότι μπορεί να αντεπεξέλθει.

Να προσέχεις το δικό σου άγχος. Τα παιδιά μαθαίνουν πολλά από το πώς οι γονείς τους αντιδρούν στις δυσκολίες. Ένας γονέας που αντιμετωπίζει το δικό του άγχος δίνει στο παιδί ένα πολύτιμο παράδειγμα.

Να διατηρείς ρουτίνες. Η προβλεψιμότητα και η δομή στην καθημερινότητα δίνουν στα αγχώδη παιδιά μια αίσθηση ελέγχου και ασφάλειας.

Πότε να αναζητήσεις επαγγελματική υποστήριξη

Αναζήτησε βοήθεια αν το άγχος του παιδιού παρεμποδίζει σημαντικά τις καθημερινές του δραστηριότητες για περισσότερο από 2 με 4 εβδομάδες. Αν επηρεάζει τη σχολική απόδοση, τις σχέσεις με συνομηλίκους ή τον ύπνο. Αν το παιδί εκφράζει έντονα αρνητικά συναισθήματα για τον εαυτό του. Και σίγουρα αν εμφανίζονται σκέψεις αυτοτραυματισμού.

Στο Therapy Trace δουλεύουμε με παιδιά και εφήβους που αντιμετωπίζουν άγχος μέσα από προσεγγίσεις προσαρμοσμένες στην ηλικία τους. Η θεραπεία μέσω κίνησης είναι ιδιαίτερα κατάλληλη για παιδιά, γιατί δουλεύει με τη φυσική γλώσσα της παιδικής έκφρασης: την κίνηση, το παιχνίδι, τη δημιουργικότητα. Χωρίς να ζητά από το παιδί να “μιλήσει” για κάτι που ίσως δεν έχει ακόμα τα λόγια να περιγράψει.

Εργαζόμαστε επίσης παράλληλα με τους γονείς, γιατί η υποστήριξη του οικογενειακού πλαισίου είναι κεντρική για την αποτελεσματικότητα της θεραπείας.

Αν ανησυχείς για το παιδί σου, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μου. Είμαι εδώ.