Υπάρχει μια διαφορά που παρατηρώ συχνά ανάμεσα σε ανθρώπους που νιώθουν άνετα στο σώμα τους και σε ανθρώπους που παλεύουν με έντονο άγχος εμφάνισης. Δεν έχει τόσο να κάνει με το πώς φαίνεται πραγματικά το σώμα τους, όσο με το πόσο συνειδητά παρακολουθούν τον εαυτό τους από έξω, σαν να στέκονται συνέχεια μπροστά σε έναν αόρατο καθρέφτη. Αυτό το φαινόμενο έχει όνομα στην ψυχολογία, και αξίζει να το γνωρίζεις γιατί εξηγεί πολλά από όσα νιώθεις το καλοκαίρι.

Τι είναι η σωματική αυτοσυνειδησία

Η σωματική αυτοσυνειδησία, ή self objectification όπως αναφέρεται στη διεθνή βιβλιογραφία, περιγράφει την τάση να βλέπουμε το σώμα μας κυρίως ως αντικείμενο παρατήρησης, σαν να το κοιτάμε συνέχεια απ’ έξω, αντί να το ζούμε από μέσα. Αντί να νιώθεις το σώμα σου μέσα από τις αισθήσεις, την κίνηση, την ανάσα, εστιάζεις στο πώς φαίνεται σε άλλους ή στον καθρέφτη.

Αυτό δεν είναι κάτι που κάνουμε επίτηδες. Είναι ένα μοτίβο που πολλοί από εμάς μαθαίνουμε από πολύ μικρή ηλικία, ιδιαίτερα όσοι μεγαλώσαμε με μηνύματα, ρητά ή σιωπηλά, ότι η αξία μας συνδέεται με το πώς φαινόμαστε. Με τον καιρό αυτό γίνεται αυτόματο. Δεν χρειάζεται κάποιος να μας κοιτάξει για να ενεργοποιηθεί η αίσθηση παρατήρησης. Το κάνουμε μόνοι μας, εσωτερικά, ασταμάτητα.

Πώς εκδηλώνεται στην καθημερινότητα

Η σωματική αυτοσυνειδησία δεν εμφανίζεται μόνο μπροστά στον καθρέφτη. Εμφανίζεται όταν τρως σε παρέα και σκέφτεσαι πώς φαίνεσαι να τρως. Όταν χορεύεις και αντί να νιώθεις τη μουσική, σκέφτεσαι πώς κινείται το σώμα σου. Όταν κολυμπάς και αντί να νιώθεις το νερό, σκέφτεσαι ποιος σε βλέπει να βγαίνεις από τη θάλασσα.

Αυτή η συνεχής εσωτερική παρακολούθηση καταναλώνει τεράστια ψυχική ενέργεια, ενέργεια που θα μπορούσε να πηγαίνει στην ίδια την εμπειρία. Έρευνες έχουν δείξει ότι όσο πιο έντονη είναι η σωματική αυτοσυνειδησία, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να συγκεντρωθείς σε άλλα πράγματα, από μια συζήτηση μέχρι μια εξέταση, γιατί ένα κομμάτι του μυαλού είναι μόνιμα απασχολημένο με την παρατήρηση του εαυτού.

Το καλοκαίρι αυτό το φαινόμενο εντείνεται δραματικά. Το μαγιό, οι παραλίες, οι φωτογραφίες, όλα αυξάνουν την αίσθηση ότι το σώμα βρίσκεται συνεχώς υπό παρατήρηση, τόσο τη δική μας όσο και των άλλων.

Η σύνδεση με το άγχος εμφάνισης

Το άγχος εμφάνισης δεν είναι απλώς δυσαρέσκεια για το πώς φαίνεσαι. Είναι το αποτέλεσμα αυτής της συνεχούς εσωτερικής παρατήρησης. Όσο περισσότερο βλέπεις τον εαυτό σου ως αντικείμενο προς αξιολόγηση, τόσο περισσότερες ευκαιρίες δίνεις στο μυαλό σου να βρει κάτι «λάθος». Η προσοχή γίνεται σαν προβολέας που σαρώνει συνέχεια το σώμα αναζητώντας ελαττώματα.

Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο. Όσο πιο πολύ παρατηρείς, τόσο πιο πολύ βρίσκεις να ανησυχήσεις. Όσο πιο πολύ ανησυχείς, τόσο πιο πολύ παρατηρείς. Ο κύκλος αυτός λειτουργεί ανεξάρτητα από το πώς πραγματικά φαίνεται κάποιος, γιατί δεν αφορά την πραγματικότητα του σώματος αλλά τη σχέση μας με αυτό.

Πώς η κίνηση διακόπτει αυτόν τον κύκλο

Στη δουλειά μου με τη Χοροκινητική Ψυχοθεραπεία, ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που βλέπω να συμβαίνουν είναι η μετάβαση από το να βλέπεις το σώμα σου απ’ έξω στο να το νιώθεις από μέσα. Αυτή η μετάβαση δεν γίνεται με λόγια ή πειθώ. Γίνεται μέσα από την ίδια την εμπειρία της κίνησης.

Όταν κάποιος κινείται με προσοχή στραμμένη προς τα μέσα, στο πώς νιώθει η ανάσα, πώς αγγίζει το πάτωμα, πώς αντιδρά ο μυς, κάτι αλλάζει. Η προσοχή μετακινείται από το «πώς φαίνομαι» στο «πώς νιώθω», και αυτή η μετακίνηση, ακόμα κι αν κρατήσει λίγα λεπτά, δίνει στο σώμα μια σπάνια ανάπαυλα από τη συνεχή αυτοπαρατήρηση.

Δεν χρειάζεται δομημένη πρακτική ή εμπειρία στον χορό για να το δοκιμάσεις. Μπορείς να ξεκινήσεις απλά, κλείνοντας τα μάτια για λίγο ενώ κάνεις κάτι σωματικό, όπως ένα περπάτημα ή ένα απλό τέντωμα, και να φέρεις την προσοχή σου στην αίσθηση αντί στην εικόνα.

Τι μπορείς να κάνεις

Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσεις πότε βρίσκεσαι σε αυτή την κατάσταση παρατήρησης απ’ έξω. Ρώτησε τον εαυτό σου, ειδικά σε στιγμές δυσφορίας, αν αυτή τη στιγμή νιώθεις το σώμα σου ή το κοιτάς. Η ίδια η ερώτηση συχνά αρκεί για να δημιουργήσει μια μικρή απόσταση από το αυτόματο μοτίβο.

Δοκίμασε δραστηριότητες που φυσικά τραβούν την προσοχή προς τα μέσα, όπως το κολύμπι με εστίαση στην αναπνοή, ο χορός χωρίς καθρέφτη, το περπάτημα ξυπόλητος. Αυτές οι εμπειρίες βοηθούν το νευρικό σύστημα να θυμηθεί ότι το σώμα υπάρχει για να νιώθει, όχι μόνο για να φαίνεται.

Αν αναγνωρίζεις ότι αυτή η συνεχής αυτοπαρατήρηση σε εξαντλεί ή περιορίζει σημαντικά την καθημερινότητά σου, αξίζει να το διερευνήσεις βαθύτερα με επαγγελματική υποστήριξη. Στο Therapy Trace δουλεύουμε συχνά αυτή ακριβώς τη μετάβαση, από το σώμα ως αντικείμενο παρατήρησης στο σώμα ως τόπο βιώματος. Αν αναγνωρίζεις κάτι από όσα περιέγραψα, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μου. Είμαι εδώ.