Σε πολλά από τα προηγούμενα άρθρα αυτού του κύκλου έχω αναφέρει ότι το burnout κλιμακώνεται σταδιακά, διακριτικά, χωρίς μια ξεκάθαρη στιγμή έναρξης. Θέλω τώρα να εξετάσουμε πιο προσεκτικά αυτή τη διαδικασία κλιμάκωσης καθαυτή, γιατί η κατανόησή της είναι κρίσιμη για να μπορέσουμε να παρέμβουμε πριν φτάσουμε σε πλήρη εξουθένωση.

Γιατί η κλιμάκωση είναι τόσο δύσκολο να παρατηρηθεί

Η ανθρώπινη ικανότητα προσαρμογής, όσο πολύτιμη κι αν είναι σε πολλές περιστάσεις, γίνεται εμπόδιο όταν πρόκειται για την αναγνώριση σταδιακής επιδείνωσης. Όταν μια δύσκολη κατάσταση εμφανίζεται ξαφνικά, την αναγνωρίζουμε αμέσως ως πρόβλημα. Όταν όμως η ίδια δυσκολία χτίζεται σταδιακά, μέρα με τη μέρα, εβδομάδα με την εβδομάδα, ο ψυχισμός μας προσαρμόζεται σε κάθε νέο επίπεδο δυσκολίας, θεωρώντας το σχετικά «φυσιολογικό», ακόμα κι αν το συνολικό επίπεδο επιβάρυνσης έχει γίνει πλέον σοβαρό.

Αυτό το φαινόμενο μοιάζει με τη γνωστή μεταφορά του βατράχου που βράζει σταδιακά, χωρίς να αναγνωρίζει τον κίνδυνο επειδή η αύξηση της θερμοκρασίας είναι πολύ σταδιακή για να την προσέξει. Στην περίπτωση του burnout, κάθε επιπλέον απαίτηση, κάθε επιπλέον δυσκολία, φαίνεται διαχειρίσιμη τη στιγμή που εμφανίζεται, γιατί τη συγκρίνουμε με το ήδη προσαρμοσμένο, επιβαρυμένο σημείο αναφοράς μας, όχι με το πώς ήταν η κατάστασή μας μήνες ή χρόνια πριν.

Τα στάδια της σιωπηλής κλιμάκωσης

Η κλιμάκωση από απλό άγχος σε πλήρη εξουθένωση συνήθως περνάει από αναγνωρίσιμα, αν και συχνά αόρατα σε πραγματικό χρόνο, στάδια. Το πρώτο στάδιο περιλαμβάνει αυξημένη προσπάθεια και ενθουσιασμό, όπου δουλεύουμε περισσότερο, δίνουμε περισσότερη ενέργεια, συχνά με θετική διάθεση, πιστεύοντας ότι αυτή η αυξημένη προσπάθεια είναι προσωρινή ή θα ανταμειφθεί.

Το δεύτερο στάδιο περιλαμβάνει τη σταδιακή παραμέληση των δικών μας αναγκών προς όφελος των απαιτήσεων που αντιμετωπίζουμε, λιγότερος ύπνος, λιγότερος χρόνος για σχέσεις ή χόμπι, λιγότερη σωματική φροντίδα. Αυτή η παραμέληση συχνά δικαιολογείται ως προσωρινή θυσία για έναν σημαντικό σκοπό.

Το τρίτο στάδιο φέρνει τα πρώτα σωματικά και συναισθηματικά σημάδια που έχουμε ήδη συζητήσει σε προηγούμενο άρθρο, διαταραχές ύπνου, αυξημένη ευερεθιστότητα, μειωμένη αντοχή σε στρες. Σε αυτό το στάδιο, πολλοί άνθρωποι αρχίζουν να νιώθουν ότι κάτι δεν πάει καλά, αλλά συχνά αποδίδουν αυτά τα σημάδια σε εξωτερικούς παράγοντες, μια δύσκολη περίοδο, μια συγκεκριμένη δύσκολη εβδομάδα, αντί να τα αναγνωρίζουν ως μέρος ευρύτερης τάσης.

Το τέταρτο στάδιο περιλαμβάνει την ανάπτυξη κυνισμού και συναισθηματικής απόστασης, όπου αρχίζουμε να νιώθουμε αποστασιοποιημένοι από ανθρώπους και καταστάσεις που παλιότερα μας ενδιέφεραν βαθιά. Αυτή η αποστασιοποίηση λειτουργεί, ασυνείδητα, σαν προστατευτικός μηχανισμός ενάντια σε περαιτέρω επιβάρυνση, αλλά τελικά μας απομακρύνει από τη νοηματοδότηση και τη σύνδεση που θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν.

Το πέμπτο, πιο προχωρημένο στάδιο, περιλαμβάνει πλήρη εξάντληση, όπου η ικανότητά μας να λειτουργήσουμε αποτελεσματικά, ακόμα και σε βασικά επίπεδα, επηρεάζεται σοβαρά, συχνά με σωματικές εκδηλώσεις όπως χρόνια κόπωση, εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα, ή έντονα συμπτώματα άγχους ή κατάθλιψης.

Γιατί η σύγκριση με το παρελθόν βοηθά

Δεδομένου ότι η κλιμάκωση είναι δύσκολο να αναγνωριστεί συγκρίνοντας τη σημερινή κατάσταση με τη χθεσινή, ένα χρήσιμο εργαλείο είναι να συγκρίνουμε την τρέχουσα κατάστασή μας με ένα πιο μακρινό σημείο αναφοράς, πώς ήμασταν πριν έξι μήνες, πριν έναν χρόνο, πριν δύο χρόνια. Αυτή η μεγαλύτερη χρονική απόσταση καθιστά πιο ορατή τη συνολική τροχιά της αλλαγής, κάτι που δεν φαίνεται εύκολα όταν συγκρίνουμε μόνο σε βραχυπρόθεσμη κλίμακα.

Ρώτησε τον εαυτό σου, «πώς ένιωθα για τη δουλειά μου πριν έναν χρόνο, σε σύγκριση με τώρα;» «Είχα την ίδια ενέργεια, το ίδιο ενδιαφέρον, την ίδια ικανότητα να απολαμβάνω τη ζωή μου εκτός δουλειάς;» Αυτές οι ερωτήσεις, με τη μεγαλύτερη χρονική τους οπτική, μπορούν να αποκαλύψουν μια τάση που η ημερήσια ή εβδομαδιαία σύγκριση δεν θα αποκάλυπτε ποτέ.

Ο ρόλος άλλων ανθρώπων στην αναγνώριση

Επειδή η κλιμάκωση είναι τόσο δύσκολο να αναγνωριστεί από μέσα, οι παρατηρήσεις ανθρώπων που μας ξέρουν καλά, σύντροφοι, στενοί φίλοι, μέλη οικογένειας, μπορούν να είναι εξαιρετικά πολύτιμες. Συχνά αυτοί οι άνθρωποι παρατηρούν αλλαγές σε εμάς πολύ πριν εμείς οι ίδιοι τις αναγνωρίσουμε, γιατί δεν είναι μέσα στη σταδιακή διαδικασία προσαρμογής με τον ίδιο τρόπο που είμαστε εμείς.

Αν κάποιος κοντινός σου άνθρωπος σου έχει πει πρόσφατα κάτι σαν «δεν μοιάζεις με τον εαυτό σου» ή «φαίνεσαι πιο κουρασμένος τελευταία», αντί να το απορρίψεις αυτόματα, δοκίμασε να το πάρεις σοβαρά ως πιθανή πληροφορία για μια τάση που εσύ δεν έχεις ακόμα αναγνωρίσει πλήρως.

Πώς παρεμβαίνεις έγκαιρα

Το πρώτο βήμα είναι να κάνεις τακτικά, ίσως μία φορά τον μήνα, μια πιο ευρεία αποτίμηση της κατάστασής σου, όχι μόνο «πώς πάει αυτή η εβδομάδα», αλλά «πώς έχω αλλάξει τους τελευταίους μήνες». Αυτή η τακτική, ευρύτερη επισκόπηση βοηθά να αναγνωρίσεις τάσεις που η καθημερινή εστίαση δεν επιτρέπει να δεις.

Δώσε προσοχή σε σχόλια από κοντινούς ανθρώπους σχετικά με το πώς φαίνεσαι ή συμπεριφέρεσαι, αντί να τα απορρίπτεις αυτόματα. Και αν αναγνωρίζεις, μέσα από αυτή τη διαδικασία, ότι βρίσκεσαι σε μια τροχιά κλιμάκωσης προς εξουθένωση, μην περιμένεις να φτάσεις στο πιο προχωρημένο στάδιο για να αναζητήσεις υποστήριξη.

Στο Therapy Trace δουλεύουμε συχνά με ανθρώπους που αναγνωρίζουν, συχνά με έκπληξη, πόσο μακριά έχουν φτάσει από το σημείο που ξεκίνησαν, χωρίς να το είχαν συνειδητοποιήσει πλήρως. Η έγκαιρη αναγνώριση αυτής της τροχιάς είναι από τα πιο πολύτιμα πράγματα που μπορούμε να κάνουμε για την ψυχική μας υγεία. Αν αναγνωρίζεις κάτι από όσα περιέγραψα, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μου. Είμαι εδώ.